Over de uitdaging van (cultuursensitieve) begeleiding
Het appartement is gehorig, rommelig (om niet vies te noemen). Behang hangt los aan de muur. De meubelen zijn duidelijk bij elkaar geraapt. Een bankstel met vlekken. Het kind springt van zitting naar zitting. De joekel van een TV oogt tegenstrijdig. De buren zijn door de dunne muren te horen. Armoede is geen abstract begrip in dit huis, maar toont zich in materiële en immateriële zin.
Tegenover mij zit moeder. Haar gezicht staat gespannen. Haar woorden zijn scherp, haar boosheid voelbaar. Ik hoor vermoeidheid van het vechten tegen een systeem. In haar beleving zijn hulpverleners eerder de vijanden. Het kind komt naast haar staan. Grote vragende ogen. Ze oogt wat mager. Ik probeer mijn gedachten te nuanceren. Zijn het echt hole ogen, of is het gewoon haar lichaamsbouw? De dochter van vier grijpt naar de borsten van de vrouw. Moeder trekt haar hemd uit de handen van het kind. “Ze wil ondanks haar leeftijd nog steeds borstvoeding”, mompelt ze. Ik kan in mijn gedachten een vergelijk met mijn eigen kinderen niet vermijden.
Meerdere kinderen zijn al uit huis geplaatst. Ook zijn er ernstige zorgen over het jongste kind. Moeder wil niet meewerken aan een plaatsing van speciaal onderwijs. Er zijn geluids- en geuroverlast klachten. De buren wijzen naar elkaar. Mevrouw lijkt ook mede door haar taalachterstand aan het kortst eind te trekken. Ik doe mijn best en pas een tal van gesprekstechnieken toe. Amicaal, broederlijk, streng dwingend. Elke vorm van communicatiemiddel, whatsapp voiceberichten, een wandeling in het park. Inzet van een ervaringsdeskundige. Niets lijkt te helpen. Mevrouw houdt voet bij stuk. Er is geen progressie in de zaak. Ondervoeding, ontwikkelachterstand, stankoverlast. Het stapelt op.
Wat als de begeleiding niet werkt?
Bij Nieuwlander begeleiden we gezinnen vanuit een cultuursensitieve, systeemgerichte benadering. We kijken verder dan gedrag. Naar familiegeschiedenis, culturele overtuigingen, trauma, armoede en wantrouwen naar instanties. We luisteren. Proberen te begrijpen. Zoeken naar verbinding. Maar wat als niets lijkt te werken?
Wat als een moeder haar eigen aandeel niet kan of wil zien, terwijl haar kinderen de gevolgen dragen? Ik heb ondertussen zoveel uitplaatsingen gezien. In veel gevallen zien we dat het beter is. Het kind raakt sowieso beschadigd, maar ook vervreemd van ouders. Ik zie kinderen die door uithuisplaatsing hun moedertaal verliezen en niet meer met hun ouders kunnen communiceren.
Ik probeer “Hiwet” het duidelijk te maken, dat het meisje echt het beste naar de vroegbehandeling van het kindcentrum kan gaan. Maar Hiwet weigert. Haar dochter is niet “ziek”. Ze is geschrokken van de verstandelijk gehandicapte kinderen op de school.
Cultuursensitieve begeleider: de vijand?
De taal spreken en de cultuur kennen, kan ook een nadeel worden. Als begeleider word je als een verrader gezien. Een overloper. Onderdeel van het systeem die het gezin kwaadgezind is. Dit kan je ook achtervolgen in je privé leven. Sommige begeleiders worden uitgescholden of uitgesloten. Er kan ook additionele schaamte te zijn naar iemand van de eigen cultuur. Het is dus een opgave om inlevend te zijn, maar ook gepaste professionaliteit te houden.
Cultuursensitieve begeleiding is geen garantie voor medewerking of verbetering. Het is een manier om mensen beter te begrijpen en vanuit dat begrip zorgvuldiger te handelen. In het geval van mevrouw blijven we haar begeleiden. Een stabilisatie van de situatie is het hoogst haalbare. In dit soort situaties hebben klanten, die de taal niet spreken, de schijn tegen. Het is dan aan ons om de beeldvorming te nuanceren en het inbrengen van een multiperspectief.
De verantwoordelijkheid blijft
Uiteindelijk is het ook een kwestie van verantwoordelijkheid nemen. Als de ouder geen verantwoordelijkheid kan of wil nemen, is het aan de hulpverlening om op te treden.
De boosheid en halstarrigheid zijn een uitdrukking van machteloosheid. Misschien is erkennen dat het volledig misgaat te pijnlijk. De moeder is bang om haar laatste kind te verliezen en verdedigt zich met hand en tand. Geef haar ongelijk.
Niet iedere klant die niet meewerkt, is onwillig. Het ontbreekt aan vertrouwen, inzicht of perspectief. We benadrukken ook vaak dat een grote ontwikkel- en taalachterstand niet gelijk een verstandelijke beperking betekent. Maar ook wij als cultuursensitieve begeleiders komen onze grenzen tegen. Hoe goed je de taal ook spreekt en de cultuur begrijpt en meebeweegt, komt er een punt van eindig inlevingsvermogen.
In Hiwet’s geval lijkt uithuisplaatsing van het jongste kind aanstaande. In de tussentijd doen we ons best om schade te beperken en de overgang en omgangsregeling zo soepel mogelijk te maken. Hoe we als begeleider worden bejegend is tijdelijk, maar de verantwoordelijkheid is blijvend