“Wat is eigenlijk cultuursensitieve begeleiding en hoe verschilt dat met een tolk?” vroeg iemand mij laatst. Legitieme vraag. Laten we het er over hebben.
Wat is cultuursensitieve begeleiding?
Cultuursensitieve begeleiding is volgens ons een drieluik van vaardigheid, kennis en inzicht. Vaardigheid als begeleider. kennis van de taal/ cultuur, inzicht in het systeem. Er zijn genoeg mensen die bijvoorbeeld Pools spreken, maar het vergt een extra “derde oog” om het Nederlands systeem te doorzien . Taal en cultuur kennen, maakt je niet gelijk een vakkundige begeleider. Het gaat volgens ons dus om balans. Taal en cultuurkennis is voorwaardelijk, vervolgens is het de kunst om je vaardigheden als begeleider in te zetten om je klant door het doolhof van hulpverleners en instanties te leiden. De echte schaap met vijf poten is iemand die niet alleen cultuursensitief is, maar ook ervaringsdeskundig. Dus iemand die voormalig migrant was en opgeleid als professioneel begeleider.
Wat zijn de voordelen én de risico’s?
Cultuursensitieve begeleiding kan bijdragen aan meer vertrouwen, minder tijdverlies en een betere samenwerking. Wanneer een cliënt zich begrepen voelt, wordt het gemakkelijker om persoonlijke problemen te bespreken en gezamenlijk doelen te formuleren. Een taal is een rijk middel om alle fijnzinnigheden en nuances uit te kunnen leggen. Een frons kan toegelicht worden, een zucht kan worden door bevraagd. Een “ja” kan worden betwijfeld en opnieuw bevestigd. Het is een enorme opluchting voor mensen om zich zonder moeite te kunnen uiten. Eindelijk iemand die je echt begrijpt, vooral als het een persoon is die vergelijkbare ervaringen heeft gehad als jijzelf.
Risico’s
Maar er zijn ook risico’s. Wie te veel nadruk legt op cultuur, kan gedrag onterecht verklaren vanuit iemands afkomst. Niet ieder probleem is immers een cultuurverschil. Armoede, stress, trauma of beperkte gezondheidsvaardigheden kunnen minstens zo belangrijk zijn.
risico 1: de pleitbezorger
Daarnaast kan een cultuursensitieve begeleider te veel een pleitbezorger worden. Je kan “in dienst genomen” worden door de klant. Het is zaak om balans te houden tussen sympathie hebben en professionele afstand te bewaren. Ongeacht hoe goed je kan inleven in iemands situatie, uiteindelijk zijn er wetten, regels in Nederland die prevaleren.
risico 2: de handlanger
De andere kant op kan ook. Een cultuursensitieve begeleider kan door zijn klant als “handlanger” gezien worden. Een overloper, die als wolf in schaapskleren uiteindelijk toch niet het belang van de klant dient, maar zijn opdrachtgever volgt. Je wordt als onderdeel van het systeem gezien en daarmee ook onbetrouwbaar. Sterker nog, misschien ben je nog risicovoller, omdat je de klant sneller kan hebben en zijn agenda door hebt.
risico 3: de onveilige
Een begeleider met gedeelde afkomst of cultuur kan ook vooringenomen zijn of last krijgen van plaatsvervangende schaamte. Dit verschijnsel is ook soms merkbaar bij onprofessionele tolken. Dit is een serieus risico voor klanten. Vooral voor klanten uit onveilige landen en dictaturen zijn begeleiders uit eigen land een extra aandachtspunt. Een veiligheidsscreening is dan essentieel. Weet wie je inzet.
Een goede begeleider kan balans houden tussen professionele integriteit en klantbetrokkenheid. Klanten kunnen dat aanvoelen en je kan het goed uitleggen.
Waarom niet gewoon een tolk inzetten?
Een professionele tolk kan essentieel zijn wanneer een cliënt onvoldoende Nederlands spreekt. Een tolk zorgt ervoor dat informatie nauwkeurig wordt overgebracht. Een tolk mag zich van beroepswege zich niet mengen in een gesprek. Sommige tolken kunnen subtiele hints geven en dat wordt soms ook niet gewaardeerd door de gesprekspartijen. Een tolk heeft zich aan zijn professionele rol te houden.
Een tolk vertaalt wat iemand zegt, terwijl een cultuursensitieve begeleider ook onderzoekt waarom iemand iets zegt. Maar vooral wat er niet wordt gezegd. Een cultuursensitieve begeleider kan vanuit culturele context zien en horen wat er niet wordt gezegd. De stille ruimtes, de informatie tussen de tekst.
Dat maak dus een tolk overbodig als er een cultuursensitieve begeleider beschikbaar is.
Kun je cultuursensitief werken zonder migratieachtergrond?
Een gedeelde taal of culturele achtergrond kan helpen om sneller vertrouwen op te bouwen, maar biedt geen garantie voor goede begeleiding, zoals eerder gesteld. Een professional zonder gedeelde achtergrond kan soms juist door het gebrek aan voorkennis uitstekend aansluiten nieuwsgierigheid en openheid.
Het helpt zeker als je taal en cultuur kent. Maar cultuursensitiviteit kun je leren. Het vraagt MOTOR.

We hebben door onze jarenlange ervaring zelf een model ontworpen om zo open mogelijk in gesprek te gaan. Deze hebben we MOTOR genoend
- Mildheid: oordeel niet te snel
- Oplettendheid: kijk en luister goed
- Terughoudendheid: stel je oordeel uit
- Openheid: wees nieuwsgierig
- Reflectie: onderzoek jezelf
Wil je meer weten over onze werkwijze, lees dan meer over onze e-learning “cultuursensitief werken”.
Zoals je mogelijk hebt gezien, gaat het vooral over de begeleider zelf. Een grote mate van zelfkennis en beheersing zorgt er voor dat alle aandacht naar de klant kan gaan. Je staat jezelf minimaal in de weg.
Uiteindelijk draait het om passende begeleiding
Cultuursensitief werken is geen aparte vorm van hulpverlening die uitsluitend bedoeld is voor mensen met een migratieachtergrond. Het is een manier om beter aan te sluiten bij de persoon tegenover je, zonder diens individuele behoeften uit het oog te verliezen.
De belangrijkste vraag is niet: uit welke cultuur komt mijn cliënt? Maar: wat moet ik begrijpen over deze persoon en over mijzelf om goed te kunnen begeleiden?
We delen onze werkwijze graag in trainingen in cultuursensitief werken aan professionals in zorg, welzijn en het sociaal domein. We vertellen je graag hoe wij te werk gaan.
Meer info? plan dan een afspraak via de link: